Mexanik harakatli murakkab muhandislik qurilmalari haqida bilimlar kitobi— bu buyuk olim va muhandis Al-Jazariy (Badi‘ az-Zamon Abu al-Izz ibn Ismoil ibn ar-Razzoz al-Jazariy) tomonidan yozilgan mashhur asardir. Kitob ilm-fan tarixida mexanika, avtomatika va muhandislik sohalarining shakllanishida muhim o‘rin tutadi.

Arab tilida asar quyidagi nom bilan yozilgan:Kitāb fī ma‘rifat al-ḥiyal al-handasiyya

Mazkur nom o‘zbek tiliga “Muhandislik hiylalari va mexanik qurilmalarni bilish kitobi” yoki “Mexanik harakatli murakkab muhandislik qurilmalari haqida bilimlar kitobi” tarzida tarjima qilinadi.

Kitobning maqsadi

Asarning asosiy maqsadi:

• mexanik qurilmalarni nazariy emas, amaliy tarzda tushuntirish;
• qurilmalarni qanday yasash va ishlatishni bosqichma-bosqich ko‘rsatish;
• muhandislik tajribasini kelajak avlodlarga aniq chizmalar va tavsiflar orqali yetkazish.

Shu jihatdan bu kitob ilk muhandislik qo‘llanmasi (engineering manual) sifatida e’tirof etiladi.

Kitobning tuzilishi

Asar 6 ta asosiy bo‘limdan iborat bo‘lib, unda 50 dan ortiq mexanik qurilma tasvirlangan:

1. Vaqt o‘lchash qurilmalari
   Suv soatlari, murakkab avtomatik soatlar, signal beruvchi mexanizmlar.
2. Xizmat ko‘rsatuvchi avtomatlar
   Qo‘l yuvish moslamalari, ichimlik quyuvchi avtomatik xizmatkorlar.
3. Suv ko‘tarish mashinalari
   Nasoslar, charxpalakli va ikki porshenli suv chiqarish qurilmalari.
4. Avtomatik harakatlanuvchi haykallar
   Musiqachi figuralar, qush va inson shaklidagi harakatlanuvchi avtomatlar.
5. Qulf va xavfsizlik mexanizmlari
   Kodli qulflar va avtomatik ochilib-yopiladigan tizimlar.
6. Muhandislik hiylalari va mexanik yechimlar
   Tishli uzatmalar, val-shatun (crankshaft) mexanizmlari, muvozanat tizimlari.

Ilmiy va tarixiy ahamiyati

• Kitobda krank-mil (crankshaft) va val-shatun mexanizmi ilk bor batafsil tasvirlangan.
• Avtomatik boshqaruv va ketma-ket harakat (algorithmik mantiq) aniq ko‘rsatilgan.
• Asar zamonaviy robototexnika, mexatronika va dasturlash tafakkurining ilk manbalaridan biri hisoblanadi.
• Keyinchalik Yevropa Uyg‘onish davri muhandislariga kuchli ta’sir ko‘rsatgan.

Xulosa

Al-Jazariy ushbu asari orqali mexanik qurilmalarni ilmiy aniqlik, amaliy foyda va estetik dizayn bilan uyg‘unlashtira olgan buyuk muhandis sifatida tarixda qolgan.