Ilon Maskdan sakkiz asr oldin: Al-Jazariy yaratgan ilk robotlar haqida eshitganmisiz?

Qisqacha biografiya

• Tug‘ilgan joyi: Jazira (hozirgi Turkiyaning Diyarbakir atrofidagi hudud)
• Faoliyat yillari: taxm. 1136–1206
• Lavozimi: Artuqiylar sulolasi saroyida bosh muhandis (Diyarbakir)

Al-Jazari saroy ehtiyojlari uchun murakkab mexanik qurilmalar yaratgan va ularni amaliyotda ishlatgan muhandis sifatida tanilgan.

Asosiy asari

“Kitāb fī ma‘rifat al-ḥiyal al-handasiyya”

“Mexanik harakatli murakkab muhandislik qurilmalari haqida bilimlar kitobi”

(ba'zi tarjimalarda “Muhandislik hiylalari va mexanik qurilmalarni bilish kitobi”)

Bu asarda 50 dan ortiq mexanik qurilma batafsil chizmalar va bosqichma-bosqich tushuntirishlar bilan bayon qilingan. Kitob muhandislik tarixida amaliy qo‘llanma sifatida alohida o‘rin tutadi.

Eng mashhur ixtirolari

• Fil soati (Elephant Clock): suv mexanizmi asosida ishlaydigan murakkab soat; turli madaniyat ramzlarini mujassam etgan.
• Qal’a soati (Castle Clock): ko‘p funksiyali astronomik va mexanik soat.
• Avtomat xizmatkorlar: ichimlik quyuvchi va qo‘l yuvish moslamalari (erta “robot” konsepsiyasi).
• Suv ko‘tarish mashinalari: krank-mil (crankshaft) va tishli uzatmalarni amaliyotda qo‘llagan.

Ilm-fan tarixidagi ahamiyati

• Avtomatika va robototexnikaning dastlabki tamoyillarini amalda ko‘rsatgan.
• Mexanikani nazariy emas, ishlaydigan qurilmalar orqali rivojlantirgan.
• Yevropa Uyg‘onish davri muhandislariga kuchli ta’sir ko‘rsatgan (Leonardo da Vinchi ishlanmalarida o‘xshashliklar mavjud).

Bugungi kundagi e’tirof

• Al-Jazari ko‘pincha “mexanikaning otasi” yoki “ilk robot muhandisi” sifatida tilga olinadi.
• Uning qurilmalari bugun ham muzeylarda qayta tiklanib namoyish etilmoqda.